یکشنبه 5 تیر 1390

عصارخانه شاهی

   نوشته شده توسط: فتانه جوهری    

در میدان نقش جهان  اصفهان اثری گمنام داریم که در شکوه و عظمت آثاری مانند مسجد امام ، مسجد شیخ لطف الله و عالی قاپو محو شده است . بنایی که اگرچه خود تاریک و بی فروغ است روزگاری مایه روشنایی چراغ های خانه های ایرانیان و حتی محافل شاهانه بوده است . بنایی کهنسال و پر رمز و راز ، سرشار از گلایه از این همه ، بی توجهی . عصار خانه شاهی و عصارخانه های دیگر ، بناهای کم اهمیتی نبوده و نیستند. در واقع همان گونه که امروز قلب صنعت ایران در دست های اصفهان می تپد در زمان های گذشته نیز از لحاظ صنعتی مقام نخست را دارا بوده است . عصار خانه ها در صنعت تامین روشنایی (تأمین نور چراغ) کود جهت زمین های زراعی ، غذای دام ها و تهیه ی مواد اولیه جهت رنگ آمیزی و صابون سازی نقش مهمی را در زندگی مردم ایفا می کرده اند . کیفیت فعلی این آثار از لحاظ تیرها و سنگهای آسیاب ها، نمره ها و نوع هنر بی نظیر و بر اساس تحقیقات انجام شده مربوط به قبل از صفویه است . تعداد این عصار خانه ها در شهر بزرگ اصفهان 17 عصار خانه بوده که متاسفانه در قرن اخیر یکی بعد از دیگری نابود و اکنون تنها 2 یا 3 عصار خانه در شهر اصفهان وجود دارد.


 مختصری پیرامون گذشته ی عصارخانه شاهی :

عصارخانه شاهی در بازار مخلص نزدیک چهارسوق شاه و مدرسه ی ملاعبدالله در زیر زمینی با مساحت 360 متر مربع و زیر بنای 700 متر مربع واقع شده و از جمله آثار دوران صفویه است که به دستور شاه عباس اول بنا گردیده . البته این عصارخانه شاهی از بدو تأسیس به همین عنوان و با همین کارکرد مورد استفاده بوده جای تحقیق و پژوهش بیشتری دارد ، زیرا بنا به گفته ی مصطفی پور عصار از کنارکنان و وابستگان به این عصار خانه در زمان فعالیت آن ، این محل در زمان صفویه کاربرد دیگری داشته و از زمان نادرشاه افشار به بعد از آن به عنوان عصارخانه یا کارخانه ی روغن کشی استفاده می شده است . از دلایل وی بر این مدعی می توان به غرفه ها یا دهانه هایی اشاره کرد که در قسمت بالای عصار خانه ساخته شده و برای کارکنان عصاری استفاده ی خاصی نداشته است که ظاهرا در کاربرد قبلی آن مورد استفاده بوده است . اما این نکته باز هم جای تحقیق و تأمل بیشتری دارد. در مورد روند کار در این جا می توان گفت تقریبا همیشه کار و فعالیت در عصارخانه جاری بوده و حتی در زمانهای مختلف ابزار و آلاتی هم به آن اضافه شده است . از جمله دلایل این امر باید به تیری که بر دیوار عصار خانه نصب شده و تاریخ 1200 قمری بر آن حک شده اشاره کرد . عصار خانه ی شاهی بنابر نقل قول خانواده ی پورعصار که سال های زیادی را صرف کار و گرداندن آن نموده اند تا حدود سالهای 49-48 نیز به فعالیت خود ادامه می داد و این در حالیست که چند سال قبل از آن حاج عباس پورعصار از مدیران پرکار این محل جان به جان آفرین تسلیم کرده و پسران وی پیرو راه وی بودند اما از آن زمان به بعد عصار خانه ی شاهی به مثابه ی پیشرفت تکنولوژی کارکرد خود را از دست داد و به تعطیلی انجامید . عوامل انسانی و طبیعی و هم چنین بلا استفاده ماندن این مکان سبب تخریب آن و متاسفانه تبدیلش به محل جمع آوری زباله گردیده بود . تا اینکه با خریداری آن توسط شهرداری در سال 1379 از مالکش و آغاز عملیات مرمت توسط سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان از زوال و نابودی نجات یافت .

چگونگی ساختمان عصار خانه :

ورودی بنا در حال حاضر به وسیله ی دری از سمت بازار بدون هشتی است . البته این در ، در اصلی آن نیست و قبلا از قسمت عصارخانه رفت و آمد می شده است . ساختمان اصلی عصار خانه در یک طبقه با ارتفاع حدود 11 متر است که این فضا توسط سه فضای گنبدی شکل ایجاد شده است و قسمت های جانبی آن در دو طبقه شکل گرفته اند . این اثر تاریخی با دیواره های ضخیم خشتی (آجری) با پوشش طاق و تویزه بدون کار بندی و قاب سازی ایجاد گردیده است . فضای هشت ضعلی واقع در شرق بنا، محل انبار کیسه های دانه های روغنی و فضای شمال محل نگهداری خمره های روغن بوده که هنوز هم دیده می شوند. در این بنا با توجه به قرار گرفتن آن کنار بناهای دیگر بازار ، در یا پنجره ای دیده نمی شود و روشنایی آن توسط نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده است تامین می گردد. قابل ذکر است که سقف ها به سبک طاق چشمه کار شده اند . به دلیل این که ساختمان در نقش کارخانه کاربری داشته است فضاهای داخلی عاری از تزیینات بوده و همه ی قسمت ها با آجرهای خشتی شکل گرفته اند . جلوی عصار خانه هم قبلا باراندازی بوده که پس از تعطیل شدن کارخانه به پاساژ تبدیل گردیده است.

ابزار و آلات موجود در عصار خانه :

دو سنگ آسیاب بزرگ در فضای اصلی که نقش خرد کردن دانه ها را با کمک دو مشتری که دور آسیاب می چرخیدند به عهده داشتند . جنس این دو سنگ و به طور کلی دیگر سنگ های عصار خانه هم عموما از سنگ لاسو است . لاسو نام کوهی نزدیک کردستان است که منحصرا دارای سنگ محکم بوده و به دلیل همین مقاومت و استحکام فوق العاده ، در اثر گذشت زمان و کار زیاد این سنگ ها ساییده و خرد نمی شوند.
تنه های درخت چنار که به یکدیگر متصل گردیده و به عنوان عنصر فشاری بر روی دانه های آسیاب شده عمل می کردند. البته قبل از این مرحله با مخلوط کردن مقداری آب، مواد را به صورت خمیر در می آورند و هر 10-15 کیلو از این خمیر را روی ظرفی که کاربرد سینی امروزی را داشت می ریختند و آن ظروف را در حفره ای تحت فشار اهرمی قرار داده و توسط شیری بزرگ که از همان تنه ی درخت چنار بود روغن آن را می گرفتند. خمره ای هم برای جمع آوری روغن ها در راهروی همان حفره وجود داشت . از دیگر ابزار موجود در عصار خانه هم می توان موارد زیر را بر شمرد. دستگاهی مکانیکی که بعدا به مجموعه وسایل عصارخانه اضافه شده ، ظروف و پیمانه های موجود که عموما از جنس پوست می باشد و ...
حتما از عصار خانه و هر آنچه که دارد بازدید کنید. زیرا این بنای استثنایی در حالی که شما را به فکر وا می دارد قدرت دل کندن از این فضای آرام و زیبا را نیز از شما می گیرد .
منبع: نشریه اصفهان زیبا


شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic